Rosser Electronics

Er nad ydym efallai yn or-ymwybodol o’r enw hwn, roedd y cwmni a’r peiriannydd Doug Rosser yn eithaf canolog i ddyddiau cynnar y sîn recordiau Cymraeg o’r ’50au i’r ’70au.

Golygfa o ffatri gwasgu recordiau.

Mae’r stori yn cychwyn yn 1956, pan aeth John Edwards o Bontardawe (Recordiau Teldisc a Qualiton) a Doug Rosser draw i Sweden a phrynu offer ar gyfer sefydlu ffatri gwasgu recordiau yn Mhontardawe. Bu’r cwmni hwnnw yn gyfrifol am wasgu llawer o recordiau Cymraeg y cyfnod.

Llun o Doug Rosser a Dafydd Evans o Rosser Electronics.
Doug Rosser (chwith) a Dafydd Evans

Ganwyd Douglas Rosser yn 1920. Cafodd ei addysg yn Heath Technical College, Abertawe. Yn 19 oed, fe ymunodd â chwmni Rediffusion a gweithio ar systemau ail-ddarlledu dros wifrau. Bu’n weithiwr radio gyda’r awyrlu yn ystod yr ail ryfel byd, cyn mynd i’r Unol Daleithiau a Canada i weithio ym maes darlledu. Wedi’r rhyfel, sefydlodd ei fusnes ei hun i wneud offer recordio a thorri recordiau. Bu’n helpu creu ffatrioedd recordiau mewn sawl gwlad, gan gynnwys gweithio gyda chwmniau mawr fel EMI. Yn 1958, sefydlodd cwmni recordiau Qualiton gyda John Edwards, a bu’n Gyfarwyddwr Technegol cwmni Qualiton tan gadael a ffurfio cwmni Rosser Electronics Ltd gyda Dafydd Evans (a gyfarfodd tra’n gweithio i Qualiton) yn 1967.

Llun o Huw Jones a desg cymysgu sain Rosser yn Stiwdio Sain.
Huw Jones wrth ddesg Rosser Electronics yn Stiwdio Sain – gellir weld enw Rosser Electroneg Cyf dan enw Sain ar gornel uchaf y ddesg.

Cwmni gwneud offer sain a stiwdio oedd Rosser Electronics, gan gynnwys darparu desgiau sain i gwmniau fel stiwdio enwog Rockfield yn Sir Fynwy a stiwdio Mayfield yn Llundain. Bu’r cwmni yn gyfrifol am osod offer darlledu mewn naw stiwdio yng nghanolfan NATO ym Mrwsel, Gwlad Belg (tipyn o gamp i gwmni bach o Gymru hefo dim ond pump o staff ar y pryd!), heb son am ddarparu offer ar gyfer cwmni teledu Harlech (rhagflaenydd HTV), a desg gymysgu stiwdio gyntaf cwmni Sain, Gwernafalau, yn Llandwrog.

Llun o adeilad y BBC, Heol Alexandra, Abertawe.
Adeilad y BBC yn Abertawe

‘Roedd swyddfa Rosser Electronics yn hen adeilad y BBC yn Heol Alexandra, Abertawe. ‘Roedd ganddynt stiwdio fawr yn yr adeilad hwnnw ar gyfer recordio cerddoriaeth gorawl a chlasurol. Cafwyd dwy stiwdio lai yno yn ogystal.

Bu Doug Rosser ei hun yn beiriannydd cymysgu sain ar nifer o recordiau Cymraeg, gan gynnwys ambell i record ar labeli Gwerin, Harp, Brangwyn a Wren.

Bu Rosser Electronics yn gyfrifol am gyhoeddi rhai recordiau Cymraeg a Chymreig ar eu label eu hunain, gan gynnwys recordiau gan Gôr Plant Cattwg, y Bridgend Police Choir, Côr Meibion Talgarth a’r Cylch, a Chôr Meibion Aberafan. Cafodd rhai o’r recordiau hyn eu hail-gyhoeddi yn ddiweddarach gan gwmni Gwerin yn Llanelli. ‘Does dim dyddiad ar y recordiau hyn, felly dwi ddim yn gwybod yn iawn o ba gyfnod y maent. Mae’r rhan fwyaf o’r recordiau gyda’r rhagddodiad “REL-PR-” (REL=Rosser Electronics Ltd) yn rhifau’r recordiau. Er mai Saesneg yw iaith cloriau’r recordiau fel llawer o recordiau cynnar Cymraeg, ceir caneuon Cymraeg arnynt.

Llun o logo recordiau Brangwyn

Adran arall o Rosser Electronics oedd label Brangwyn o 1977 ymlaen. Cyhoeddwyd o leiaf pum record gan gorau meibion Pontarddulais, Llanelli a Phendyrus, a Huw Tregelles Williams yn chwarae’r organ fawr yn Neuadd Y Brangwyn, Abertawe. Erbyn hyn, ‘roedd cyfeiriad y cyhoeddwr lawr fel yr un cyfeiriad a Recordiau Gwerin Llanelli, fu’n cyhoeddi recordiau Cymraeg o tua 1976 ymlaen.

Ôl-nodyn: Mae’r enw Rosser Electronics Ltd yn dal i fod, wedi’w gofrestru gyda Thy’r Cwmniau yn 2019 gan gwpl o Port Talbot.

Pendyrus

Digwydd sylwi ar nodyn ar gefn clawr y record “The Singing Hills” gan Gôr Meibion Pendyrus o 1963 (label Qualiton, rhif QUA 12006) am darddiad yr enw “Pendyrus”. Mae’n debyg nad oedd yna dref na phentref adeg hynny o’r enw Pendyrus, a bod hanes sut y dewiswyd yr enw ar y côr yn un diddorol iawn, trivia bach diddorol.

Ystyr yr enw fel y byddech yn ddisgwyl efallai yw’r geiriau “pen” a “dyrus” – darn gwyllt o dir neu crib creigiog. Ar y pryd, mae’n debyg nad oedd lle o’r enw Pendyrus fel y cyfryw, er bod adfeilion dwy hen fferm o’r enw Pendyrus Uchaf a Pendyrus Isaf, ger Ferndale a Tylorstown heddiw. Mae’n debyg y cafodd Tylorstown ei enwi ar ôl Alfred Tylor a ddechreuodd glofa yno. Pendyrus oedd enw gwreiddiol y lofa, a newidiodd yn Ferndale 6 a 7 yn ddiweddarach. Y dyddiau hyn mae’n debyg fod y Swyddfa Bost yn derbyn yr enw Pendyrus fel enw Cymraeg ar ardal Tylorstown.

Ond nid dyna ddiwedd hanes enw y côr.

Blwch signalau Pendyris (llun o http://www.pendyrus.org)

Wedi hel diddordeb gan ddigon o ddynion lleol i ffurfio côr, daethant at ei gilydd ar y 24ain o Fai 1924 yng nghwt undeb y glowyr ger y lofa. Yn ystod y cyfarfod cyntaf hwn, bu tân yng ngorsaf bwer y lofa. Wrth edrych ar y tân, fe sylwodd rhywun ar enw blwch signalau’r rheilffordd gerllaw, gyda’r enw “Pendyris” (wrth gwrs mae ‘i’ ac ‘u’ yn swnio’n debyg yn y de), fe benderfynasant y byddai’r enw hwnnw yn well ar gyfer y côr na “Côr Meibion Tylerstown”, er enghraifft.

Mwy am hyn ar wefan y côr ar http://www.pendyrus.org

Mae hyn i gyd yn dangos mor bwysig yw cadw manion hanes cerddoriaeth a diwylliant Cymraeg a Chymreig, a’r rhan sydd gan y nodiadau ar recordiau o’r cyfnod i’w chwarae yn hyn. Wrth gwrs, mae casglwyr fel fi yn mwynhau hel mân ffeithiau fel hyn!

Cân I Gymru

Mae Mathew Hywel Rees wedi bod yn brysur iawn yn golygu tudalennau Cân I Gymru ar y Wicipedia Cymraeg. Hen bryd bod y wybodaeth a’r hanes ar gof a chadw cyhoeddus, gan bod cryn dipyn o hanes diddorol i’r gystadleuaeth ers iddo ddechrau ‘nôl yn 1969 – dros 50 mlynedd erbyn hyn.

Mae Mathew yn dipyn o “super-fan” o’r gystadleuaeth mae’n debyg! Ond tynnu coes ai peidio, diolch byth bod pobl fel hyn yn barod i roi amser ac egni i roi ein hanes arlein fel hyn.

Tudalen Cân i Gymru ar Wicipedia

Dyma’r linc i’r dudalen: https://cy.wikipedia.org/wiki/C%C3%A2n_i_Gymru

Mae tudalennau unigol hefyd ar gyfer pob blwyddyn (ac eithrio 1973 pan nad oedd cystadleuaeth), drwy ddilyn y dolenni unigol ar waelod y dudalen.

Os oes rhywun â gwybodaeth bellach ar ei gyfer – nid yw rhestr cystadleuwyr yn gyflawn ar gyfer pob blwyddyn, er enghraifft – gyrrwch y wybodaeth ataf ac mi wnaf ei yrru ymlaen iddo ychwanegu.

Prisiau Recordiau Cymraeg #2

Yn dilyn sylw gan Mathonwy Rhys ar yr erthygl am brisiau recordiau Cymraeg, mi es i ati i ymchwilio ymhellach a ffeindio bod copïau trwyddedig (ac weithiau copïau answyddogol) o recordiau prin Cymraeg ar gael ar safleoedd gwerthu recordiau fel Discogs.

Yn aml, mae y rhain wedi’w trwyddedu i’w gwerthu dros y dwr, ond os ydych yn fodlon disgwyl iddynt gael eu gyrru i chi, ac os mai’r gerddoriaeth sy’n bwysig i chi yn hytrach na chael copi gwreiddiol o’r recordiau prin hyn, mae’n gallu bod yn ddewis amgen da ac afforddiadawy. Yn aml mae prisiau rhain llawer is na’r recordiau gwreiddiol Cymraeg. A weithiau ansawdd llawer gwell hefyd gan fod nifer o’r ‘copiau’ swyddogol wedi’w cynhyrchu o’r tapiau gwreiddiol – llai o swn ffrio na hen record feinyl!

Dyma rhai enghreifftiau. Prisiau ddim yn cynnwys cludiant.

Gwymon, gan Meic Stevens

Meic Stevens-Gwymon £962 (€1,050) – dewis arall Sunbeam SBRCD5046 £4.50
Mae cwmni Sunbeam, a sefydlwyd gan Richard Morton Jack a Steven Carr yn 2005, wedi ail-gyhoeddi nifer o recordiau cynnar Meic Stevens, prisiau ail law dipyn llai na’r recordiau gwreiddiol erbyn hyn os mai’r gerddoriaeth sy’n bwysicach i chi na bod yn berchen ar y copiau gwreiddiol. Ceir y fersiwn CD o 2008 yn ail law am tua £4.50 weithiau, a’r LP Sunbeam am tua £15.

Rain In The Leaves gan Meic Stevens

SBRCD5021 Rain In The Leaves: The EPs, Volume 1 (2006). Cryno-ddisg o nifer o recordiau cynnar 7 modfedd Meic Stevens.

Pan edrychais ar Discogs bore ‘ma, roedd 8 copi ail law ar gael am tua £8-£12 sydd llawer llai wrth gwrs na’r prisiau gwreiddiol o tua £60-£80 yr EP.

Sackcloth And Ashes gan Meic Stevens

SBRCD5033 Sackcloth And Ashes: The EPs, Volume 2 (2007). Cryno ddisg o fwy o ganeuon cynnar Meic Stevens. 20 copi ar werth o tua £4 yr un.

Hefyd wrth gwrs mi wnaeth Sain gyhoeddi set o dair CD gyda chaneuon cynnar Meic Stevens, gyda chaneuon cynnar ar label Wren a Sain, yn ogystal a rhai traciau a thapiau na ryddhawyd cyn hynny. Sain SCD2345 oedd rhif honno, teitl Disgwyl Rhywbeth Gwell I Ddod, o’r flwyddyn 2002. Ddim ar gael ar CD bellach yn ol gwefan Sain, ond ar gael drwy iTunes am tua £13.

Hefyd, yn 2013, fe ryddhaodd Sain gasgliad mwy o ganeuon Meic Stevens, dan y teitl Dyma’r Ffordd I Fyw. 6 o gryno-ddisgiau, yn cynnwys y 5 albwm o’r 80au, a’r clasur Gwymon o 1972. Pris £24.99, yn dal ar gael ar gryno ddisgiau neu drwyr iTunes, ac ar gael i wrando ar y platfformau ffrydio hefyd. Braidd yn hurt, mae copiau ail law ar gael ar discogs am tua £50-£60 o’r set hon, er bod y cryno-ddisgiau dal ar gael gan Sain am tua £25!!!

Hiraeth, gan Endaf Emlyn

Endaf Emlyn-Hiraeth (WRL 537L, 1973) £595. Mae’r gerddoriaeth ar gael drwy iTunes a’r gwasanaethau ffrydio arferol. Fe fu’r LP ar gael ar feinyl gan Sain (Sain Finyl 2823), ond bellach ond ar iTunes am £7.99. Ceir casgliad o bedair record hir Endaf Emlyn (Salem, Syrffio Mewn Cariad, Hiraeth a Dawnsionara) gan Sain ar SCD2287, Dilyn Y Graen. Mae Bella Terra Music yn Ne Korea wedi ail-ryddhau copi ar CD ers 2011, gellir cael copiau ail law am tua £15 – £20. Ar Spotify ac Apton hefyd.

Gôg, gan Meic Stevens

Mae Bella Terra Music hefyd wedi rhyddhau Gôg gan Meic Stevens ar CD ers 2012 (mae copi gwreiddiol o’r LP yn gwerthu am tua £195-£300 ar Discogs). Ceir copiau ail law o’r cd am tua £25. Hefyd, rhyddhaodd yr un cwmni cd o ganeuon cynnar Meic Stevens gyda Heather Jones, caneuon fel Tryweryn, Mwg a Chân Walter.

Mae recordiau Brân wedi gwerthu am arian gwirion ers peth amser, yn enwedig yr LPs. Ar hyn o bryd, mae copi ail law o’r LP “Ail Ddechra” ar werth yn Siapan ar Discogs am, credwch neu peidio, $1,490 (tua £1,162.20, pediwch anghofio’r 20c !). Yn ogystal a fersiwn cd o Dde Korea ar label Big Pink Music, mae Rise Above Relics yn Lloegr wedi rhyddhau fersiwn LP, yn ogystal a’r casgliad Brân cyfan, A Box Of Brân, sydd ar gael yn ail law ar Discogs. Mae Ail Ddechra hefyd ar atSain Y 70au Cyfrol 1 gan Sain. Mae Big Pink Music wedi rhyddhau y tair LP gan Brân (cynnwys Hedfan a Gwrach Y Nos). Hefyd, ceir copiau answyddogol ar LP o Hedfan ar gyfres Breeder Backtrack rhai blynyddoedd yn ôl.

Mi soniais am brisiau uchel recordiau y grwp Pererin yn yr erthygl ddiwethaf. Wrth gwrs, mae Pererin yn un o’r grwpiau Cymraeg gwerin sydd wedi teithio’r byd ac yn adnabyddus mewn sawl gwlad. Er bod copïau gwreiddiol cyflwr da o Teithgan, Tirion Dir a Haul Ar Yr Eira yn gallu gwerthu am gannoedd o bunnoedd, mae cwmniau fel Guerssen (Sbaen), Akarma (Yr Eidal) a Face The Dawn (Prydain) wedi ail-gyhoeddi y recordiau ar LP a CD yn fwy diweddar. Gellir cael copiau o’r rhain am tua £10-£15. An anffodus, ‘does yna fawr o ddim o gerddoriaeth Pererin ar Apton na Spotify. Hefyd, er i Sain gyhoeddi Yng Ngolau Dydd ar gaset, ychydig o gopiau a welwyd, felly mae’n beth da mewn un ffordd bod Guerszen wedi ail gyhoeddi hon hefyd.

Wrth gwrs, mae ambell i gân o bob un o’r recordiau drud, yn enwedig y senglau a’r EPs, wedi ymddangos ar gasgliadau dros y blynyddoedd, gan Sain ac eraill.

Felly, peidiwch a phoeni’n ormodol am y pris os ydych yn ceisio casglu’r recordiau, gan fod copiau ar gael mewn llefydd eraill yn aml.

Prisiau Recordiau Cymraeg

Erbyn hyn, mae llawer o recordiau Cymraeg yn gwerthu am brisiau fyddech chi’n meddwl braidd yn hurt. ‘Rydym i gyd yn dueddol o feddwl am record Y Blew (Maes B) fel YR enghraifft o record Gymraeg bring casgladwy, ond na, mae llawer yn gwerthu am fwy na hyn, i gasglwyr tramor gan fwyaf.

Y sbardun i sgwennu am hyn oedd eitem Facebook gan Gwynedd Record Collector, sy’n trefnu siop wib (pop-up shop) o bryd i’w gilydd yn y Gogledd. Mae’n gwerthu rhai recordiau ar eBay hefyd, dan yr enw “grc-vinyl”. Fe sgwenodd:

“Bit of local interest here. The 3 ‘Pererin’ albums, highly collectable big hitters from the Welsh Language scene in the early 1980’s have just turned up in a local collection. These can attract attention globally and i’ve previously sent copies to Japan and South Korea. Now on auction with ebay, always interesting to see where they end up.”

Dyma rhai enghreifftiau dwi wedi eu gweld ar eBay a Discogs yn ddiweddar:

Meic Stevens-Gwymon £962 (€1,050)
Endaf Emlyn-Hiraeth £595
Y Diawled-SOS £500
Pererin-Teithgan a Haul Ar Yr Eira £450
Y Diawled-Noson Y Blaidd £275
Sidan-Teulu Yncl Sam £199
Meic Stevens-Byw Yn Y Wlad £100
Pererin-Tirion Dir £49
Edward H Dafis-Hen Ffordd Gymreig O Fyw £50
Y Blew-Maes B £70
Trobwll-Taith £70
Crys-Lan Yn Y Gogledd £60
Bran-Tocyn £55
Bara Menyn (eu dwy record) £45
Meic Stevens-Nid Oes Un Gwydr Ffenestr £60-£80
Carraig Aonoir-CA2 £80
Eirin Peryglus-Noeth £90
Eirin Peryglus-Bronson £85
Eirin Peryglus-Trosgynnol £120 (€125)
Meic Stevens-Yr Eryr A’r Golomen £69
Datblygu-Wyau £90
Anhrefn-Dim Heddwch/Priodas Hapus £100

Mae nifer o gasetiau a recordiau cynnar labeli Ankst ac Anhrefn hefyd yn mynd am brisiau gwirion – dwi’n eu gweld a bron a rhoi’r gorau i gasglu oherwydd y prisiau.

Dim ond rhai enghreifftiau a welais i yn ddiweddar oedd y rhain.

Ymddengys bod Cymru ar werth unwaith eto.

Tramor

Er fod y blog hwn yn cael ei ysgrifennu yn uniaith Gymraeg, diddorol ydi cael negeseuon gan gasglwyr recordiau dramor o bryd i’w gilydd. Gan fod peth cyfieithu ar y blog hwn, mae’n galluogi pobol sydd ddim yn siarad Cymraeg i’w ddarllen.

Dros y penwythnos, cefais sgwrs ebost hefo casglwr recordiau yn Tel Aviv, Israel, sydd wedi cymeryd diddordeb mewn recordiau Cymraeg. Dywedodd fod ganddo dipyn o recordiau Cymraeg a bod diddordeb arbennig ganddo yn recordiau cwmni Sain ac R-Bennig (y grwp A5 yn enwedig o’r label honno).

Dywedodd ei fod hefyd yn dipyn o ffan o’r grwp Llwybr Llaethog.

Mi gyfeiriais o at gopi o’r Ddisgyddiaeth iddo gael rhestr eithaf cyflawn o recordiau Cymraeg a gyhoeddwyd dros y blynyddoedd. Da gweld bod cerddoriaeth Gymraeg yn gallu denu diddordeb dros y byd i gyd, a bod y blog yn cyrraedd yn bellach na feddyliais!

Cerdyn Delyse

Un o’r pleserau o gasglu recordiau ydi derbyn rhywbeth diddorol ond annisgwyl.

Yn yr achos yma, cerdyn post (lluniau isod) i archebu catalog recordiau cwmni Delyse, o 1962. Mi ddaeth hwn hefo record o 1959, sef “Beethoven – Scottish, Irish, Welsh and English Songs” (Delysé ECB 3153, hefyd ar Envoy DS 6053).

Yn ôl nodiadau Marie Tobin ar y clawr, cerddoriaeth a gyfansoddwyd o ganlyniad i’r berthynas rhwng Beethoven a’r cyhoeddwr cerddoriaeth a’r casglwr caneuon o’r Alban, George Thomson, rhwng 1803 a 1820 sydd ar y record hon. Mae’n debyg bod Beethoven wedi cyfansoddi tua 150 o ddarnau ar gyfer Mr. Thomson, nifer ohonynt yn osodiadau o felodiau o’r Alban, Lloegr, Iwerddon a Chymru. Ceir cân o’r enw “Vale Of Clwyd” ar y record hir, er enghraifft.

Geiriau'r gân "Vale Of Clwyd"
Geiriau’r gân “Vale Of Clwyd”

Rhywbeth bach digon syml yw’r cerdyn, ond eto’n dangos bod a y fath beth a chatalog i’w gael o recordiau Delysé bryd hynny. Dim yn gorfod talu am gludiant o gwbl hefo’r cerdyn rhadbost.

Diddorol – hyd yn oed yn 1962 mi oedd rhaid i chi ofyn am gael eich rhoi ar restr fasnacha y cwmni, cyn unrhyw Data Protection Act na dim felly.

Y cwestiwn nesaf: ysgwn i os oes rhywun â chopi o’r catalog, i ni allu llenwi’r bylchau yn nisgyddiaeth y cwmni?

Gobeithio bod rhywun yn rhywle yn cadw rhyw fanion fel y cerdyn hwn i gofio a chofnodi hanes y byd recordiau Cymraeg cynnar yn y ’50au a’r 60’au. Fel rhyw fath a archif recordiau a cherddoriaeth Gymraeg.

Brân Mewn Bocs

Casgliad Y Bocs Brain

Cyn i neb weiddi “creulondeb i adar”, ga’i bwyntio allan mai sôn am gasgliad o recordiau y grwp Brân o’r saith-degau sydd gen i dan sylw yma.

Grwp roc o’r ’70au oedd Brân, a recordiodd ambell i gân werin hefyd.

Fe aeth y grwp drwy ambell i “line-up” yn eu hamser, tan iddynt ddod i ben yn 1979.

Dechreuodd y grwp yn 1974, gyda John Gwyn o Fethesda, Gwynedd (gitar a llais, fu’n aelod drwy fywyd y grwp), Nest Howells o Sir Fôn (llais, mam Elin Fflur!), Gwyndaf Roberts (bâs) a Keith Snelgrove (drymiau). Cyn hynny, roedd John, Gwyndaf a Keith wedi bod mewn grwp crefyddol o’r enw Atgyfodiad gydag Arfon Wyn. Mi wnaethant ryddhau un EP pedair cân ar label Sain yn 1974, gafodd ei recordio yn stiwdio Rockfield dros ddwy noson. Yr un pryd ag yr oedd y stiwdio’n cael ei defnyddio yn ystod y dydd gan frawd Mick Jagger, Chris. A phwy oedd gitarydd Chris ond Dafydd Pierce, wedi treulio peth amser yn chwarae i grwpiau yn America, a fyddai’n ymuno â Bran yn ddiweddarach.

Daeth Brân dan adain Eurof Williams ac Eric Dafydd, oedd yn gweithio i’r BBC fel technegwyr sain ar y pryd ac yn awyddus i ddechrau label recordiau Cymraeg. Yn 1974 fe ryddhawyd unig EP y grwp Brân ar label gwmni Gwawr o Lanerchymedd, Môn. Pedair cân, gan gynnwys Gwynant, Colled, Tocyn ac Yr Alltud. Faint ohonom sydd ddigon hen i gofio dawnsio i’r gân Tocyn mewn disgos neuaddau cefn gwlad yn y ’70au, tybed?

Tua diwedd 1974, fe adawodd drymiwr y grwp, Keith Snelgrove, i ganolbwyntio ar ei waith fel DJ a llogi offer disco. Mae’n debyg iddo werthu ei ddrymiau i frawd Gwyndaf Roberts, Dafydd, a ymunodd â Brân fel drymiwr.

Yn 1975 bu Brân yn llwyddiannus yng nghystadleuaeth Cân I Gymru gyda’r gân “Caledfwlch”, a gyfansoddwyd gan Gwyndaf Roberts. Yna ennill yn yr wyl Ban-Geltaidd yn Killarney, Iwerddon yr un flwyddyn, gan guro y grwp Gwyddelig enwog Clannad o bawb!

Hefyd ym mis Tachwedd 1975 daeth record hir gyntaf Brân ar label Sain, un o’r recordiau pop cyntaf i’w recordio yn y stiwdio 8-trac yng Ngwernafalau, Llandwrog. Er nad yw John Gwyn yn ymfalchio llawer yn safon y record Ail Ddechra erbyn hyn, mi oedd yn glasur poblogaidd ar y pryd ac erbyn hyn yn rhan bwysig o unrhyw gasgliad recordiau Cymraeg, gyda’i chasgliad o ganeuon roc a gwerinol. Mae’n rhaid ei bod yn glasur o record – mae’n gwerthu’n ail-law am rhwng £300 a £750 ar farchnad recordiau Discogs, sy’n dipyn o gamp i record Gymraeg, er bod fersiynnau ar CD ar gael erbyn hyn. Dwi’n falch o allu dweud fod fersiwn feinyl o’r record wedi’w ail-ryddhau gan Rise Above Relics (RARLP016) yn 2018, a bod hon yn gwerthu am dipyn llai, tua £18, y dyddiau hyn!

Ddechrau 1976, fe chwalodd y grwp, ac aeth Gwyndaf a Dafydd ymlaen i ffurfio y grwp gwerin Ar Lôg, tra’r ymunodd Paul Westwell (drymiau) a Dafydd Pierce (gitâr) â Bran i roi ychydig o ddylanwad “West Coast” America i’r grwp.

Daeth eu hail record hir allan yn 1976, dan y teitl Hedfan, eto ar label Sain. Hyd heddiw, ceir adolygiadau positif iawn o’r record hon gan rhannau o’r wasg Eingl-Americanaidd, ac efallai mai dyma’r record y cofir Brân amdani orau. Mae’r record hon yn gwerthu’n gyson am brisiau yn y cannoedd hefyd, o £120 i £300 ar Discogs, er enghraifft.

Cyn hir, fe newidiodd y grwp unwaith eto. Gadawodd Nest, Paul a Dafydd. Yn eu lle daeth Louis Thomas (bâs a llais), Len Jones (gitâr) a Bryan Griffiths (drymiau). Cafwyd mwy o bwyslais ar ganeuon roc ac ambell i gân pync gan mai dyna oedd swn y cyfnod. Yn 1978 aeth y grwp i stiwdios y BBC yn Maida Vale, Llundain a recordio’r record hir Gwrach Y Nos, a ryddhawyd ar label Sain. Un o’r caneuon ar y record hon oedd Angel Ble Wyt Ti, a ennillodd cystadleuaeth Cân I Gymru yn 1978.

Tua blwyddyn wedi hynny, daeth y grwp i ben pan symudodd John Gwyn i weithio yng Nghaerdydd. Fe wnaeth y tri arall ddal i berfformio hefo grwpiau Cymraeg fel Maggs a Louis A’r Rocyrs yng Ngwynedd.

Aeth nifer o gyn-aelodau y grwp i fyd teledu, gan gynnwys John Gwyn a fu’n gynhyrchydd ar y gyfres teledu The Tube. Erbyn heddiw, bu Dafydd Roberts yn brif-weithredwr cwmni Sain tan yn ddiweddar.

Wedi poblogrwydd y grwp yn y saithdegau fel un o’r grwpiau roc cynnar bythgofiadwy, ‘doedd dim syndod felly bod cwmniau eraill wedi cymeryd mantais o’r sefyllfa a dechrau ail-ryddhau eu recordiau.

Yn 2017 fe wnaeth label Pig Pink yn Ne Korea ail-ryddhau “Ail Ddechra” ar CD (rhif BigPink 482). Hefyd, daeth copi o Hedfan ar yr un label (BigPink 452). Ceir copiau answyddogol o Hedfan ar y gyfres Breeder Backtrack (Breeder 1070M). Daeth Gwrach Y Nos allan ar label Big Pink hefyd (BigPink 494).

Yna, yn 2018, fe ddaeth casgliad cyfan o recordiau Brân allan ar label Rise Above Relics, rhan o label Rise Above Records. A dyma’r box-set sydd dan sylw heddiw. Neu yn hytrach na box-set, efallai y dyliwn ddweud nyth Brain o gryno ddisgiau? Tair cryno-ddisg, yn cynnwys y tair record hir, sengl Brân a sengl Atgyfodiad.

Cwmni a sefydlwyd gan Lee Dorrian, cyn-leisydd y grwp Napalm Death, yn 1988 oedd Rise Above Records. Dechreuodd hefo ambell i record pync ac yna roc.

Daw y set o dair cryno-ddisg mewn bocs bach du fel y frân, hefo llyfryn Saesneg 40 tudalen a ysgrifennwyd gan David Wells. Ceir lot o hanes am y grwp, yn ogystal a lluniau o’r cyfnod a thoriadau o erthyglau o’r gweisg Cymraeg a Saesneg dros y blynyddoedd. Mae’r tair CD hefo clawr cardfwrdd eu hunain wedi eu printio fel y tair record hir gwreiddiol. Ceir y ddwy sengl a soniais amdanynt ar y ddisg gyntaf.

Erbyn hyn, nid byd bach cyfyng ydi canu Cymraeg. Mae ar gael i’r byd a mae dipyn o werthiant recordiau a chryno-ddisgiau Cymraeg dros y dwr i wledydd eraill. Mae’n beth da bod cwmniau fel hyn mor barod i arddangos y byd pop Cymraeg i’r byd.

Gallwch brynu’r casgliad am £18.99 a £4.20 o gludiant (cyfanswm £23.19) oddi ar gwefan Rise Above Records ar https://riseaboverecords.com/product-category/rise-above-relics-2/bran/. Ceir ambell i gopi ail law am tua’r un pris ar Discogs hefyd.

Disgyddiaeth Brân

Sain 41E, Atgyfodiad (aelodau cynnar Brân gydag Arfon Wyn). EP pedair cân. 1974
Gwawr 104, Gwynant. 1974
Sain 1038M, Ail Ddechra. Record hir, 12 cân. 1974
Sain 1070M, Hedfan. Record hir, 10 cân. 1976
Sain C570N, Hedfan. Caset. 1976
Breeder Backtrack 1070, Hedfan. Record hir answyddogol. 1976
Sain 1120M, Gwrach Y Nos. Record hir, 10 cân. 1978
Sain C720N, Gwrach Y Nos. Caset. 1978
Big Pink 482, Ail Ddechra. CD. 2017
Big Pink 452, Hedfan. CD. 2017
Big Pink 494, Gwrach Y Nos. CD. 2017
Rise Above Relics RARLP016, Ail Ddechra. Record hir (ail-gyhoeddiad). 2018
Rise Above Relics RARCDBOX014 Set gyfan o’r recordiau ar gryno-ddisgiau. 2018

Ffilis

Bum yn ffodus i daro ar draws y caset eithaf prin hwn ychydig wythnosau yn ôl fel rhan o gasgliad bach o recordiau a chasetiau a brynais adeg hynny. Dwi heb weld y caset arbennig hwn na’r artist, Ffilis Huws (a anwyd yn Phyllis Hughes), o’r blaen.

Llun o glawr y caset
Sgan o glawr y caset

Caset a gyhoeddwyd ar label D@Music o Lannon, Llanelli ‘nôl yn 2001 oedd hwn. Ceir deuddeg o ganeuon gweddol draddodiadol, yn cynnwys cwpl o ganeuon Dafydd Iwan (Hawl I Fyw a Hen Hen Hiraeth) ac ychydig o emynau fel “Mi Glywaf Dyner Lais” (Sara). Cymraeg yw’r mwyafrif o’r caneuon, gyda dwy gân Saesneg.

Ceir cyfeiliant telyn (Bethan Williams), allweddellau (Christopher Davies), offerynnau taro (Simon Davies), ffliwt (Alun Williams), gitar a bâs (Gareth Gravel), yn ogystal a llais cefndir gan Geinor Haf.

Ganwyd Ffilis yn ardal Llandyfaelog, Sir Gâr ac erbyn bod ond pump oed, roedd eisoes wedi ennill ei gwobr gyntaf mewn eisteddfod leol.

Erbyn iddi gyrraedd 25 oed, roedd wedi ennill 120 gwobr yn lleol a chenedlaethol. Bu’n brysur yn canu bron bob penwythnos. Astudiodd yng Ngholeg Y Drindod, Caerfyrddin ac yna bu’n athrawes ym Mhen Y Bont Ar Ogwr cyn priodi a symud i Lundain, ble canodd rhannau blaenllaw mewn nifer o operau.

Ymfudodd y teulu i’r Dwyrain Pell yn sgil gwaith bancio ei gwr, lle cymerodd Ffilis ran blaenllaw gyda’r cymdeithasau Cymraeg yn Singapore a Malaysia, ac arwain côr merched Prydeinig yno.

Llun y "Welsh Lady" o'r caset.
Y “Welsh lady”

Wedi peth amser yn y Dwyrain Pell, symudodd i Gaeredin yn Yr Alban, lle cafodd gyfle i gyfuno siarad cyhoeddus a cherddoriaeth tra’n hybu enw Cymru yno.

Bu’n ysgrifennu’n fisol i bapur Ninnau Gogledd America dan y ffugenw “The Welsh Lady”.

Symudodd yn ôl i Gymru a rhyddhau’r caset hwn yn 2001.

DATMC 196/DATCD 196 – “Ffilis” (Caset, 2001)

A1 Diolch
A2 Hiraeth
A3 Ar Hyd Y Nos
A4 Llansteffan
A5 Hawl I Fyw
A6 Sara

B1 Hen, Hen Hiraeth
B2 Ani
B3 Iesu Cofia’r Plant
B4 My Little Welsh Home
B5 Cartref
B6 Eli Jenkins’ Prayer

Trons Y Ficar

Logo Recordiau Trons
Logo Recordiau Trons

Nid erthygl am ddillad isaf dynion, ond yn hytrach am label recordiau grwp Y Ficar o ardal Y Felinheli yng Ngwynedd.

Fe ffurfiwyd y label yn unswydd i ryddhau tair o recordiau a chasetiau y grwp rhwng 1983 ac 1985.

TRONS 001 – sengl, 1983 “5 Diwrnod”. Recordiwyd yn Stiwdio’r Bwthyn, Ystradgynlais. Cynhyrchydd Richard Morris.
Ochr A – 5 Diwrnod
Ochr B – Aberdaron

TRONS 002 – record hir a chaset, 1984 “Yn Dal I Gredu”. Recordiwyd yn Stiwdio’r Felin, Y Felinheli. Cynhyrchydd: Len Jones.

A1 – Perlau
A2 – Troi’r Olwyn
A3 – Y Gwenith Gwyn
A4 – Oddi Mewn

B1 – Be’ Sy’n Mynd Ymlaen
B2 – Propaganda
B3 – Rhy Hwyr
B4 – Lliw Haul

TRONS 003 – caset, 1985 “(Saith Norman (Ar Lan Y Môr)”. Recordiwyd yn Stiwdio’r Felin, Y Felinheli. Cynhyrchydd: Len Jones

A1 – Fel Cyffur
A2 – Taro Bargen
A3 – Tynnu Lawr
A4 – Pethau Cain

B1 – Fel Yna Mae Hi Weithiau
B2 – Cei Felinheli
B3 Lawr Ar Y Cei

Clawr y caset "Saith Norman"
TRONS003 – Saith Norman (Ar Lan Y Môr)

Grwp hwyliog yn chwarae dipyn o ganeuon reggae a ska oedd Y Ficar. Roedd eu swn yn cynnwys offerynnau pres fel sacsoffôn a thrwmped ac allweddellau. Mi wnaethant recordio i Sain a Fflach yn ogystal a Trons. Mi wnaeth y line-up newid unwaith neu ddwy, ond dyma un o’r line-ups (gallwch weld eraill ar gloriau y recordiau):

Gwyn Roberts – Prif lais
Aled Williams (“Ali Bongo”) – Drymiau
Emyr Roberts (“Himyrs”) – Bâs a llais
Dylan Huws (“Dygs”) – Gitâr a llais
Geoffrey Jones (“Jiffar”) -Allweddellau
Gwil John – Sax
Wyn Williams – Trwmped

Ymddangosodd Y Ficar ar record hir “Gorau Sgrech Sgrechian Corwen” (label Ty Gwyn TG 001S) a recordiwyd ym Mahfiliwn Corwen ar y 23ain o Ionawr 1982. Yr achlysur oedd Noson Wobrwyo Sgrech, a’r Ficar oedd Grwp Addawol 1981. Fe glywch fersiwn o’r gân Siberia Serenade ar y record honno.

Bu iddynt hefyd ymddangos ar record EP aml-gyfrannog gan Fflach yn 1982, gyda Malcolm Neon, Y Diawled ac Eryr Wen, gyda’r gân “W Cyrnol”. (Fflach RF AS 004).

Eu recordiau eraill:
Fflach RF AS 006 sengl, 1982 – “Cei Felinheli”
Sain 97S sengl, 1982 – “Byw Mewn Cwt Yng Ngwaelod Yr Ardd”
Sain 1271M (LP)/C871N (caset) albwm, 1983 – “Allan O Diwn”

Create your website at WordPress.com
Cychwyn arni