Y Blog Recordiau Cymraeg

Recordiau 78cyf

Gwnaed y recordiau 78cyf (cylchdro y funud, neu rpm yn y Saesneg) cynnar o ddiwedd yr 1880au o gymysgedd deunydd shellac, er y defnyddiwyd bob math o ddefnyddiau eraill fel rwber caled yn ystod y cyfnod arbrofol yma ar y dechrau.

Math o resin neu ddefnydd gludog gan y drogen lac ar goed yn Asia yw shellac, oedd yn cael ei ddefnyddio i ludo’r defnyddiau eraill at ei gilydd. Cymysgedd o shellac a llechen neu galch oeddynt ar y cyfan, hefo rhyw faint o ffibrau cotwm i ychwanegu cryfder a charbon du ar gyfer eu lliwio’n ddu. Ond byddai gwahanol gwmniau yn amrywio y cynnwys cemegol rhyw faint.

Mae’r recordiau yma yn fregys, gyda sain o ansawdd gwael ac yn gallu cael eu crafu’n hawdd. Ac oherwydd maint y rhych (3mm), ‘doedd ond yn gallu chwarae ychydig funudau ar bob ochr y record – yn aml un cân yr ochr oedd y norm.

Daeth y recordiau hyn i fodolaeth tua’r un pryd a’r hen phonograph a ddyfeiswyd yn 1877 gan Thomas Edison. Roedd y system phonograph wreiddiol yn defnyddio papur arian (tin foil) ar silindr fetal, ac yn ddiweddarach silindr o rhyw fath o gwyr, oedd yn haws i’w ddefnyddio ac ansawdd sain ychydig yn well na’r papur arian. Fe barhoadd y system phonograph tan yr 1920au.

Tua 5 modfedd ar draws oedd y recordiau shellac cyntaf, yn cael eu troi â llaw ar y peiriant. System braidd yn elfennol ac ansawdd cymharol wael. Dyfeisiwyd hwy gan Emile Berliner a chafodd y cyntaf eu marchnata yn 1889. Galwodd y system yn Gramophone er mwyn gwahaniaethu rhyngddynt a’r system silindrau Phonograph. Dim ond fel tegan y defnyddiwyd hwy yn y dechrau ar y cyfan, gan fod yr ansawdd sain yn wael a’r system braidd yn elfennol.

Yna yn 1894 fe ddechreuodd gwneud recordiau 7 modfedd, a’r rhain hefyd o ansawdd sain gwaelach na’r silindr cwyr, er i’r system wella hefo amser wrth i gwmniau arbrofi a gwella y systemau. Ond o leiaf yn medru dal ychydig mwy o sain na’r rhai llai cyntaf.

Yn 1901 fe ddaeth y record 10 modfedd gyntaf allan, a rhai 12 modfedd yn 1903. Roedd y rhai 10 modfedd yn gallu chwarae tua 3 munud o sain, a thua 4 munud yr ochr ar y rhai 12 modfedd. Mi oedd yna rhai recordiau 8 modfedd, ond mae rhai o’r rhain yn gallu bod yn anodd i’w chwarae ar systemau modern gan fod y nodwydd angen mynd yn bellach tua’r canol (labeli llai arnynt) na all rhai chwaraewyr ymdopi hefo.

Ar y cyfan, un gân gafwyd ar bob ochr ar waethaf maint y record.

Mae sawl enghraifft o record 8 modfedd 78cyf yn y Gymraeg, gan gynnwys cyfres o 12 record gan Morlais Morgan a Dan Jones ar label Edison Bell Radio yn 1929 er enghraifft.

Un nodwedd o recordiau 78cyf yw y pwysau. Gall record 10 modfedd bwyso tua 200 gram (5 record tua 1kg). Gall bocs bach o recordiau 78cyf fod yn annisgwyl o drwm felly – dipyn trymach na’r un nifer o recordiau feinyl! Dyna un rheswm fod rhai bocsus dal recordiau 78cyf ond yn dal tua 10-12 o recordiau.

Fel bob “safon” arall, mi fu cryn amrywiaeth o’r safonnau hefo rhai yn goroesi ac eraill yn methu.

Roedd yna rhyw faint o ddiffyg safonnau ar y pryd, gyda recordiau angen cyflymdra o rhwng 60 a 130 cylchdro y funud (rpm), hyd nes safonni ar 78cyf erbyn tua 1925. Erbyn hyn, roedd meicroffonau wedi eu dyfeisio i hel a dal y sain yn lle’r hen system o gorn metal yn dal a gyrru’r sain i nodwydd dorri rhych. Technegau recordio wedi newid cryn dipyn ers hynny!

Roedd y systemau i chwarae’r recordiau yn y cartref yn ddrud iawn ar y dechrau. Roedd rhaid bod yn eitha cyfoethog i allu afforddio un. Roedd ambell i chwaraeydd yn gorfod cael eu troi â llaw, weithiau hefo rhyw fath o strôb i’ch helpu weld os oeddech yn troi y peiriant ar y cyflymdra cywir, neu fel arall rhyw fath o ddyfalu oddi wrth traw y llais a’r gerddoriaeth!

I ddechrau, cloriau syml papur neu chardfwrdd brown a roddid am y recordiau cynnar yma. Roedd y recordiau yn fregus iawn ac yn hawdd eu malu er waethaf y clawr papur neu cardfwrdd.

Cafodd y term “albwm” ei ddefnyddio gyntaf tua 1909 pan wnaeth cwmni Odeon o’r Almaen gyhoeddi set o bedair record 78cyf mewn pecyn arbennig i ddal y recordiau. Erbyn 1910 roedd albymau tebyg i rai ffotograffiaeth ar gael hefo cloriau lliwgar neu clawr lledr ar gael i ddal nifer o recordiau hefo’i gilydd, rhai hefo’r term “Record Album” wedi’w brintio ar y clawr. Dyna ddechrau’r term “albwm” i ddisgrifio casgliad o ganeuon fel y gwyddom heddiw. Erbyn dyfodiad recordiau feinyl a chryno-ddisgiau hefo casgliad o ganeuon ar un record, cafodd y term “albwm” ei ddefnyddio am un record hefo casgliad o ganeuon hyd heddiw.

Fe barhaodd recordiau shellac 78cyf tan yr 1950au, er y bu peth prinder o’r defnydd crai yn ystod yr ail ryfel byd yn gorfodi defnyddio feinyl neu defnyddiau eraill dros dro. Roedd cwmni Qualiton yng Nghymru, er enghraifft, wedi cyhoeddi nifer o recordiau 78cyf cyn symud ymlaen i recordiau feinyl ddiwedd y 50au.

Cafodd nifer sylweddol o ganeuon Cymraeg eu recordio ar yr hen recordiau 78cyf yma, ond yn aml mae’n anodd eu dyddio gan nad yw labeli’r recordiau yn cynnwys dyddiadau. Mae’r labeli yn aml yn ddwyieithog – Cymraeg a Saesneg. Weithiau wedi’w labelu yn Saesneg yn unig ond yn canu yn y Gymraeg. Ceir nifer o enghreifftiau o sillafu gwahanol yn y teitlau Cymraeg, ond mae’n anodd dweud os mai camgymeriadau yw’r rhain neu symleiddio’r geiriau Cymraeg ar gyfer y di-Gymraeg, neu gwahaniaethau sillafu ar y pryd (bron i ganrif yn ôl bellach!).

Tua 1915-1920 rhyddhawyd caneuon Cymraeg gan y Welsh Quartette ar labeli Regal, Columbia ac Edison Bell Winner. Y Welsh Quartette oedd Mair Jones (soprano), Winifred Lewis (contralto), Gwilym Wigley (tenor), a David Brazell (baritone). Fe ryddhaodd David Brazelle (baritone o Lanelli, wedi hyfforddi yn Llundain) nifer o recordiau unigol hefyd.

Recordiodd y tenor David Lloyd nifer o ganeuon Cymraeg yn y 40au a’r 50au. A bu i Jac a Wil recordio rhai o’u caneuon cynnar ar recordiau 78cyf. Recordiodd y tenor Parry Jones ambell i gan Gymraeg yn y 30au. Ceir nifer o recordiau Cymraeg gan y Royal Welsh Choir a The Boro’ Welsh Choir yn y 30au (sy’n dal i fod yn Southwark, Llundain).

A beth am Madam Megan Telini? Margaret Jane Parry o ardal Bethesda, Gwynedd a anwyd yn 1878. Fel llawer o Gymry, fe symudodd dramor i hyfforddi a chymeryd yr enw Madam Telini i ganu (neu Megan Llechid yng Nghymru). Recordiodd dros 16 o recordiau a chodi lot o arian i gefnogi streicwyr yn y De a’r Gogledd cyn marw yn 1940 a chael ei chladdu yng Nghaergybi, lle mae cofeb iddi.

A Leila Megane, sef Margaret Jones o Fethesda fu’n canu cyn y rhyfel byd cyntaf a gwneud rhai recordiau Cymraeg. Mae rhai o’i chaneuon ar gael ar gryno ddisg gan Sain, sef SCD 2136 o 2001. Mae’r CD wedi gwerthu allan erbyn hyn, ond gellir prynu a lawrlwytho’r caneuon a gwrando ar samplau byr o siop lawrlwytho cwmni Sain http://sioplawrlwythosain.com

Enwau eraill sy’n ymddangos yn fy nghasgliad o recordiau 78cyf:
Parry Jones, Robert Evans, Ted Hopkins, Idris Daniels, Mair Jones, Mabel James, Gwyn Williams and his Welsh singers, Meirion Morris, Ceinwen Rowlands, Robert Roberts, Brychan Powell, Mari Macklin, Euryl Cosslet a llawer mwy. Hefyd, amryfal gorau, fel y byddech yn ei ddisgwyl.

Ceir enwau eithaf di-Gymraeg yn aml, ond anodd yw dweud erbyn hyn os mai Cymry yn cymeryd enwau go Saesnig yn y gobaith o gael llwyddiant yn y byd tu allan i Gymru oedd hyn.

Gellir chwarae yr hen recordiau 78cyf yma ar chwaraewyr recordiau modern cyn belled a bod modd gosod y cyflymdra i 78, a bod nodwydd arbenig ar gael i chwarae y math yma o record – mae rhychau y recordiau yma yn lletach na rhai recordiau feinyl, dyna un rheswm pam bod angen nodwydd wahanol.

Ceir rhestr eithaf hir o recordiau Cymraeg 78cyf yn y Ddisgyddiaeth. A dwi’n taro ar draws mwy a mwy o enghreifftiau yn weddol gyson. Fe fum i’n ffodus iawn i gael nifer da o recordiau 78cyf fel rhan o gasgliad recordiau Cymraeg a brynais gan berchennog siop Gray-Thomas, Caernarfon ychydig flynyddoedd yn ol. Dwi heb gael amser i’w trosglwyddo i ffurf ddigidol eto, ond fe ddaw hynny mewn amser.

Felly, gobeithio eich bod yn gallu gweld mai nid peth mor diweddar a hynny yw recordiau Cymraeg!

Mewn erthyglau eraill yn y dyfodol mi fyddaf yn disgrifio mathau eraill o recordiau a sut y gellir eu digideiddio i storio y recordiau hen, bregus yma ar gyfrifiaduron ar gyfer y dyfodol.

Y Blew – Maes B

Y greal sanctaidd i lawer o gasglwyr recordiau Cymraeg yw cael gafael ar gopi o sengl grwp Y Blew – “Maes B” a “Beth Sy’n Dod Rhyngom Ni”.

Mae copi mewn cyflwr da yn gallu gwerthu am rhwng cant a dau gant o bunnoedd. Weithiau mwy. Mae’n debyg mai dim ond tua 2,000 o gopïau a wasgwyd yn wreiddiol.

‘Nôl yn 1967, daeth criw o fyfyrwyr yng ngholeg Aberystwyth at ei gilydd i ffurfio grwp roc Cymraeg “Y Blew”.

Llais: Maldwyn Pate
Gitâr flaen: Richard Lloyd
Gitâr fas: Dafydd Prys Evans
Allweddellau: Dave Williams
Drymiau: Geraint Evans

Eu perfformiad cyhoeddus cyntaf tu allan i’r coleg oedd yn neuadd Talybont, ger Aberystwyth, y Pasg, 1967. Wedi hynnu, trefnwyd 3 taith haf, ymddangosiad yn eisteddfod Y Bala a rhyddhau record i Qualiton (WSP7001, 1967) cyn dod i ben ddiwedd 1967. Byr hoedlog, ond grwp a wnaeth dipyn o argraff.

‘Roedd dwy gân ar y sengl, sef “Maes B” a “Beth Sy’n Dod Rhyngom Ni”. Sgwennwyd Maes B y noson cyn recordio. Mae’n debyg eu bod wedi cael cynnig i recordio i gwmni Cambrian, ond ar label Qualiton ddaeth y record allan yn y diwedd gan fod y grwp yn teimlo bod adnoddau gwell gan Qualiton i recordio, ac fe ddefnyddiwyd stiwdio’r BBC yn Abertawe.

Llun o record The Impressions / Picture of The Impressions EP

Mae “Beth Sy’n Dod Rhyngom Ni” yn fersiwn Gymraeg o gân Curtis Mayfield, “You Must Believe Me” a recordiwyd gan The Impressions yn 1964.

Yn 1980, rhyddhaodd Y Trwynau Coch eu fersiwn hwy o “Beth Sy’n Dod Rhyngom Ni” ar eu record hir Rhedeg Rhag Y Torpidos.

Yna, yn 2001 fe recordiodd Derec Brown ei fersiwn ef o “Maes B” ar y CD Haf Arall (Fflach CD245H).

Ceir copi o Maes B ar gryno-ddisg Degawdau Roc 1967-82 (Sain SCD 2376, 2004) os na fedrwch afforddio y record sengl!

Llun o Y Blew yn perfformio / A picture of Y Blew in concert — Y Blew yn perffornio yn Nhalybont yn 1967

#40 Mawr Radio Cymru 2019

Wedi hoe fach y llynedd, fe glywsom y rhaglen #40Mawr Radio Cymru eto eleni.

Ar ddydd Llun gwyl y banc, fe glywsom Lisa Gwilym a Ffion Emyr yn cyflwyno rhaglen tair awr a hanner ar Radio Cymru 2 a Radio Cymru, gan chwarae y deugain cân gafodd fwyaf o bleidleisiau gan wrandawyr y ddwy sianel.

Cafodd tua 600 o ganeuon o leiaf un pleidlais, mae’n debyg, gyda’r deugain a gafodd y mwyaf o’r pleidleisiau yn cael eu chwarae ar y rhaglen.

Y grwp mwyaf llwyddiannus o safbwynt nifer o ganeuon yn y siart oedd Gwilym – dim llai na phum cân yn y 40 Mawr. Ddim yn ddrwg o feddwl mai ond un pleidlais gawsant ddwy flynedd yn ôl!

Y label mwyaf llwyddiannus oedd Recordiau Côsh (Yws Gwynedd) hefo 8 cân yn y siart, o gymharu â saith gan Sain (os nad ych yn cynnwys labeli eraill Sain fel Rasal, a gafodd bedair cân yn y siart).

Yws Gwynedd oedd ar frig y siart, hefo’r gân “Sebona Fi”.

Er y bod yna rai o’r hen ffefrynnau fel caneuon can Meic Stevens, Bryn Fôn ac Edward H. Dafis, roedd yna dipyn mwy o ganeuon mwy diweddar eleni, yn adlewyrchu newydd-deb a hunan-hyder diweddar y byd canu poblogaidd Cymraeg. Am unwaith, ‘doedd “Yma O Hyd” (Dafydd Iwan) ddim yn y tri uchaf (daeth yn bedwerydd eleni).

Ychydig o siom efallai nad oedd mwy o ferched yn y siart eleni?

Rhaid cyfaddef nad oedd rhai o’m hoff ganeuon presennol i ddim yn y siart. Siom fawr i mi – be’ ddigwyddodd i Canolfan Arddio (Rhys Gwynfor) a Gweld Yn Glir (Sophie Jayne) er enghraifft?

Ta waeth, dyma gopi o’r rhestr #40 Mawr Radio Cymru 2019. Gellir gwrando ar y rhaglen ar BBC Sounds am tua mis ar ol y darllediad gwreiddiol.

#40Mawr Radio Cymru 2019

40 Diffiniad-Calon (Diffinio. Dockrad. 2003)

39 Daniel Lloyd a Mr Pinc-Goleuadau Llundain (Goleuadau Llundain. Rasal. 2005)

38 Meic Stevens-Y Brawd Houdini (Disgwyl Rhywbeth Gwell I Ddod. Sain. 2002)

37 Los Blancos-Cadw Fi Lan (Libertino Records.2018)

36 Alffa-Gwenwyn (Recordiau Côsh Records.2018)

35 Welsh Whisperer-Ni’n Beilo Nawr (Y Dyn o Gwmfelin Mynach. Fflach & Tarw Du.2016)

34 Mellt-Planhigion Gwyllt (Mae’n Hawdd Pan Ti’n Ifanc. Recordiau JigCal Records.2018)

33 Elidyr Glyn-Curiad Y Dydd (Sesiwn Sbardun)

32 Gwilym-Fyny Ac Yn Ôl (Fyny ac yn Ôl. Recordiau Côsh Records.2018)

31 Gwilym-Llechen Lân (Recordiau Côsh Records.2017)

30 Mr-Y Pwysau ( Oesoedd. Strangetown. 2018)

29 Los Blancos-Cadi (Libertino Records. 2018)

28 Huw Chiswell-Y Cwm (Goreuon. Sain.2005)

27 Yws Gwynedd-Drwy Dy Lygid Di ( Anrheoli. Recordiau Côsh Records.2017)

26 Gwyneth Glyn-Adra (Rhosyn Rhwng Fy Nannedd. Recordiau Slacyr 2005.2005)

25 Gwilym-Neidia (Recordiau Côsh Records.2019)

24 Bwncath-Allwedd (Bwncath.Rasal.2017)

23 Mellt-Rebel (Mae’n Hawdd Pan Ti’n Ifanc. Recordiau JigCal Records.2018)

22 Edward H. Dafis-Ysbryd Y Nos (Tri Degawd Sain (1969 – 1999).Sain)

21 Carwyn Ellis & Rio 18-Duwies Y Dre (Joia!. Recordiau Agati.2019)

20 Colorama-Dere Mewn (Dere Mewn!. Recordiau Agati Records.2014)

19 Fleur de Lys-Haf 2013 (EP Bywyd Braf. Recordiau Mwsh Records.2015)

18 Bwncath-Fel Hyn Da Ni Fod (Fel Hyn Da Ni Fod. Rasal.2019)

17 Bryn Fôn-Rebal Wicend (Y Goreuon 1994 – 2005. Crai.2009)

16 Gwilym-Catalunya (Recordiau Côsh Records.2018)

15 Bryn Fôn a’r Band-Abacus (Y Goreuon 1994 – 2005. La Ba Bel. 2009)

14 Rhys Meirion-Anfonaf Angel (Llefarodd Yr Haul. Sain. 2013)

13 Bryn Fôn-Ceidwad Y Goleudy (Dyddiau Di-Gymar. Crai.1994)

12 Côr Meibion Froncysyllte-Calon Lân (feat. Cerys Matthews) (Voices Of The Valley Home. Universal Music Classics & Jazz.2006)

11 Gwibdaith Hen Frân-Coffi Du (Cedors Hen Wrach. Rasal.2007)

10 Candelas-Llwytha’r Gwn (feat. Alys Williams) (Bodoli’n Ddistaw. I Ka Ching.2014)

09 Elin Fflur-Harbwr Diogel (Goreuon. Sain.2009)

08 Eden-Paid Â Bod Ofn (Paid Â Bod Ofn. Sain.1997)

07 Y Cyrff-Cymru, Lloegr A Llanrwst (Mae Ddoe Yn Ddoe – Y Cyrff. Ankst.1992)

06 Candelas-Anifail (Candelas. Recordiau I Ka Ching Records.2013)

05 Maharishi-Tŷ Ar Y Mynydd (‘Stafell Llawn Mŵg. Gwynfryn.2000)

04 Dafydd Iwan & Ar Log-Yma O Hyd (Tri Degawd Sain (1969 – 1999). SAIN)

03 Gwilym-Cwîn (Recordiau Côsh Records.2018)

02 Candelas-Rhedeg I Paris (2016)

01 Yws Gwynedd-Sebona Fi (Codi Cysgu. Recordiau Côsh Records.2014)

Art Of Now – Cymru Rising

Rhaglen hanner awr am y byd cerddoriaeth Gymraeg a gyflwynwyd yn Saesneg gan y DJ Huw Stephens ar Radio 4 am 11.30 y bore ‘ma.

Bu Huw yn trafod datblygiad ac aeddfedrwydd y byd canu Cymraeg yn ddiweddar hefo pobl fel Rhys Mwyn (yr Anhrefn), Gwenno (sydd hefyd yn canu yn y Gernyweg) a Gruff Owen o Libertino Records.

O’r amser yn yr 80au pan oedd Rhys yn sicrhau amser awyr i recordiau label Anhrefn drwy gnocio ar ddrysau y cwmniau neu’n llythrennol rhoi copi o’r recordiau yn eu dwylo – pobl fel y diweddar John Peel o Radio 1 fyddai’n chwarae dipyn o recordiau Cymraeg yr amser hynny, a fel y bu i’r Super Furry Animals fod yn rhan o’r symudiad “Cool Cymru” ddechrau’r ganrif hon.

Erbyn heddiw, mae’n saff dweud fod pethau wedi symud ymlaen gryn dipyn. Gallwn weld hyn drwy enghreifftiau fel llwyddiant y band Alffa i sicrhau dros filiwn o ffrydiau arlein i un o’u caneuon, a’r ffaith bod caneuon Cymraeg wedi eu ffrydio dros 8 miliwn (ie, wyth miliwn) o weithiau’n barod eleni ar lwyfannau arlein fel Spotify.

Mae hunan hyder y byd cerddoriaeth hefyd yn dod fwy a mwy i’r amlwg drwy waith pobl fel Carwyn Ellis a Rio 18 a recordiodd yn Brasil wedi bod yno’n perfformio hefo’r grwp The Pretenders.

Gwrandewch ar “Art Of Now – Cymru Rising” ar BBC Sounds.

Be Bop a Lula’r Delyn Aur

Dwi wrthi’n darllen llyfr Hefin Wyn, “Be Bop a Lula’r Delyn Aur” ar hyn o bryd.

Cyhoeddwyd y llyfr gan Y Lolfa yn 2002. Mae’n trafod y byd canu poblogaidd Cymraeg o’r 40au i’r 80au. Gyda thros 400 o dudalennau, 112 o luniau du a gwyn a 46 o rai lliw, mae’n glamp o lyfr ac yn llawn gwybodaeth am grwpiau, cantorion, cerddoriaeth a recordiau y cyfnod. Difyr iawn i’w ddarllen.

Ceir rhagair gan y diweddar Dr Meredydd Evans (Merêd – Triawd Y Coleg a chanwr gwerin).

Hefin Wyn oedd gohebydd adloniant Y Cymro yn y 70au.

Cyhoeddwr: Gwasg Y Lolfa

Rhif ISBN: 0-86243-634-6

Y Jays

Wedi bod yn gwrando ar unig (hyd y gwn i) record Gymraeg y Jays.

John Roberts (o Gerrigydrudion) a John Brooks (Rhuthun) oedd y Jays. Enw’r grwp yn dod o’r ffaith fod enwau’r ddau yn cychwyn hefo J, ond mae’n debyg fod “Y Jays” yn edrych yn well na “Y J’s” !

Cyn rhyddhau y record, roedd y ddau wedi bod yn perfformio mewn clybiau yng ngogledd Cymru a glannau Mersi am gwpl o flynyddoedd. Roeddynt yn ffans o grwpiau fel y Bee Gees a’r Beatles ar y pryd – mae rhywfaint o’r dylanwad i’w glywed yn y caneuon.

Rhyddhawyd y sengl ar label Wren yn 1974, rhif catalog WSP 2025. Roedd dwy gan arni:

Cymru
Tyrd Yn Ôl

Cyfansoddwyd y geiriau gan Menna Jones a’r alawon gan John Brooks.

Yn ymddangos ar y record hefo’r ddau John oedd:

Dave Gill (organ)
David Gibson (drymiau)
Wayne Barlow (gitâr fas)

Cafodd y caneuon eu recordio mewn stiwdio yn Abertawe – Swansea Recording Studios.

Be wnaeth i mi feddwl am y record yma? Newydd i mi ddechrau troelli ddiwedd y 70au, roeddem mewn dawns yn neuadd Cerrigydrudion neu Llansannan (ddim yn cofio’n iawn pa un) pan ddaeth rhywun i’r llwyfan a gofyn i ni chwarae ‘Cymru’ gan y Jays, a minnau’n gorfod cyfaddef nad oedd copi gen i i’w chwarae, ac yn waeth na hynny, ‘doeddwn i erioed wedi clywed am y record! Ychydig o ffrae yn dilyn!

Am ryw reswm, cofio hynny dros y blynyddoedd ac yn fuan wedyn taro ar draws copi ail law o’r record. Colli honno ryw ben ac yn ddiweddar iawn taro’n lwcus a gallu prynu copi arall.

Wedi son gymaint amdani, dyma rhyw hanner munud o’r gân ‘Cymru’ i chi gael clywed cystal record oedd hon ddechrau’r 70au:

Hanner munud o Cymru-Y Jays

Siopau Elusen

Mae yna siopau elusen ar bron bob stryd fawr y dyddiau yma. Ga’i ddweud cyfrinach fach wrthoch?

Maent yn lefydd ardderchog i ffeindio recordiau a chryno-ddisgiau ail law Cymraeg!

Dwi wedi treulio ambell i fore neu brynhawn bach difyr yn chwilota drwy silffoedd a bocsus o recordiau mewn siopau elusen ac ail law yn trio ffeindio recordiau Cymraeg ar gyfer y casgliad.

Yn aml, tydi staff di-Gymraeg y siopau yma ddim yn sylweddoli gwerth rhai recordiau Cymraeg a dwi wedi bod yn reit lwcus yn cael recordiau, tapiau a chryno ddisgiau am lai na phunt yr un. Mae’n deimlad da, gwybod bod eich arian wedi mynd at achos da, a bod y record wedi cael cartref newydd yn hytrach na gorffen fyny mewn twll yn y ddaear neu ei doddi lawr i’w ailgylchu fel lwmpyn o blastig, ac wrth gwrs ‘rydych chi ar eich ennill o gael gafael ar record arall i’r casgliad!

Mi fyddwch wrth gwrs yn crywdro’n bell heb ffeindio dim o gwbl weithiau, ond ambell waith mi wneuch daro’n lwcus.

Yn amlach na pheidio, siopau yn yr ardaloedd Cymraeg neu o leiaf mewn ardal lle bu siop yn gwerthu pethau Cymraeg fyddwch fwyaf llwyddiannus, ond dwi hyd yn oed wedi taro ar draws ambell un mewn siopau yn Lloegr a’r Alban o dro i dro tra ar wyliau.

Gyda ail-ddyfodiad recordiau feinyl yn ddiweddar, mae’n siwr y bydd y siopau’n dod i werthfawrogi bod gwerth ar y pethau yma ac yn codi prisiau, neu eu gwerthu i siopau a gwerthwyr eraill fydd yn eu tro yn gwerthu’r recordiau am brisiau a phroffid mawr. Ar y llaw arall, fe all olygu bod mwy o hen recordiau yn mynd ar werth yn y siopau hyn.

Mae rhai siopau’n fwy gofalus ac yn sylweddoli bod gwerth ar recordiau feinyl ac yn prisio’n fwy gofalus ac efallai yn llai tebyg o roi nwyddau ansawdd llai na perffaith yn y siopau. Mae siopau elusen bach mwy lleol i’w gweld yn well am daflu pethau mewn bocsus a gadael y cwsmer i benderfynu. Gallwch chi elwa o hyn, ond fe fyddant hwy yn elwa o’r ffaith eich bod yn barod i wario eich arian yn lleol yn hytrach na mynd i goffrau y siopau mwy cenedlaethol.

Mae’n werth cadw golwg ar wefannau yr elusennau, gan fod dipyn o’r recordiau gwell yn cael eu rhoi yno.

Fel enghraifft, edrychwch ar wefan Oxfam http://www.oxfam.org.uk/shop . Pan edrychais drwy chwilio am “Welsh Records” wrth sgwennu hyn, mae yna hen record 78rpm Gymraeg o 1914 ar werth am £15. Robert Evans yn canu dwy gân Gymraeg, “Gwlad-y-Delyn” a “O’r Niwl i’r Nef” ar label The Winner, rhif 2627. A nifer o recordiau a chryno ddisgiau mwy modern wrth gwrs.

Felly, os am gasglu recordiau Cymraeg ewch am dro i’r siopau bach hyn a mwynhewch eich hun yn chwilio am fargen!

Discogs

Logo cwmni Discogs

Dyma wefan sy’n nefoedd i gasglwyr recordiau. Yn llawn gwybodaeth, a recordiau o bob math ar werth. Gan gynnwys nifer o recordiau Cymraeg.

Yn hytrach na gwerthu’r recordiau eu hunain, mae Discogs yn gweithredu fel lle masnach, lle gall unigolion a chwmniau brynu a gwerthu recordiau. Mae hefyd yn storfa helaeth o wybodaeth am recordiau o bedwar ban byd.

I brynu a gwerthu, mae angen cyfrif arnoch i allu mewngofnodi. Mae creu cyfrif yn rhad ac am ddim, neu gallwch bori drwy’r wybodaeth heb fewngofnodi, e.e. yn y blwch ‘chwilio’ ar ben y dudalen, teipiwch ‘fflach’ ac mi gewch restr sy’n cynnwys tudalen am gynnyrch y cwmni, yn ogystal a theitlau ac artistiaid y cwmni. Gallwch glicio ar un o’r rhain i weld y wybodaeth ac os oes copïau o’r recordiau ar werth. Gyda chyfrif, mi allwch hefyd helpu i olygu ac uwchlwytho gwybodaeth a lluniau o recordiau Cymraeg a bod yn aelod llawn o’r “gymuned” ar Discogs.

Mae yna nifer o werthwyr o Gymru i’w cael ar Discogs (cwmni Americanaidd yw Discogs ei hun, ond yn gweithredu dros y byd). Mae’n ddiddorol gweld faint o gwmniau ac unigolion o dramor sydd â recordiau Cymraeg ar werth hefyd.

Wedi clicio ar yr awgrym “Fflach” yn y llun uchod, mi gefais wybod bod 15 o recordiau/cryno-ddisgiau label Fflach are werth y bore ‘ma, yn y blwch ar y dde:

Yna wedi clicio ar y “12 For Sale” ar y dde, cefais restr o’r eitemau ar werth, oedd yn cychwyn gyda record wen ‘Canol Caled’ a oedd yn eithaf eironig yn cael ei gwerthu gan gwmni o’r enw “purple_vinyl”:

Mae’r wefan yn dangos y gost a’r cludiant. Weithiau, mae angen disgwyl neges gan y cwmni os nad yw’n dangos cost cludiant – byddwch yn ofalus o’r gost, yn enwedig wrth archebu o gwmni tramor gan fod costau cludiant yn amrywio gymaint. Wrth glicio ar ‘View release page’ mae’n eich gyrru i dudalen am y record hon:

Er nad yw’r llun uchod yn ei ddangos, weithiau ar ochr dde gwaelod y dudalen yma mae’n dangos hanes gwerthiant y record. Defnyddiol iawn i gael syniad beth yw gwerth eich recordiau prin. Triwch hyn hefo recordiau grwpiau fel Y Blew neu Pererin. Awgrym: eisteddwch lawr cyn trio, rhag ofn i chi ddychryn!

Mae’n bosibl cynnal rhestrau personol o fewn Discogs – fe welwch fotymau Collection a Wantlist fel y gallwch gadw rhestr o’r recordiau sy’n eich casgliad eisoes, ac yn ddefnyddiol iawn rhestru recordiau y byddech yn hoffi eu prynu – y “Wantlist”. Mae’n bosibl cael Discogs i yrru ebost i chi os daw un o’r rhain ar werth. Dwi’n defnyddio dipyn ar hwn.

Mae Discogs yn cynnal rhyw fath a system raddio ar y gwerthwyr a’r prynwyr. Wrth ddelio hefo nhw, mae cyfle i chi adolygu eu gwasanaeth a sut oedd hi yn delio hefo nhw. Mae’r goreuon hefo graddiad mwy na 90 y cant o fodlondeb, ambell i un gant y cant. Mae’n rhaid dweud er nad ydw i yn talu llawer o sylw i hwn, mae i’w weld yn gweithio achos dwi bron erioed heb gael trafferthion hefo archebion gan fod y gwerthwyr yn awyddus i gadw eu cwsmeriaid yn hapus a’u graddiad eu hunain yn uchel o ganlyniad.

Mi welwch felly bod Discogs yn fwy na chwmni, mae yna elfen o gymuned a bas data yma hefyd. Dwi’n difarru rhywfaint ‘mod i wedi bod mor hir yn dod o hyd i’r wefan hon (er efallai y gellid dweud fy mod wedi gwario mwy na ddyliwn ar adegau!)

O safbwynt recordiau Cymraeg, mi allaf awgrymu fel enghraifft y gwerthwr “SoulExp1”, neu “Soul Explosion Records”, sef Martin Davies o sir Gaerfyrddin. Dwi wedi prynu lot fawr o recordiau ganddo (Cymraeg a Saesneg), mae wastad yn gwrtais yn delio hefo fi, yr archebion yn cyrraedd yn brydlon a mewn cyflwr da, a wastad yn gyrru neges o rybudd os oes oedi’n debyg neu unrhyw drafferth hefo’r archeb. Dwi ddim yn adnabod Martin, mae’n debyg mai Cymro di-Gymraeg ydi o ond hefo Cymraes yn wraig sydd wedi’w annog i werthu recordiau Cymraeg (diolch byth!). Mae’n amlwg ei fod yn plesio ei gwsmeriaid, oherwydd fod ganddo raddiad o 99.9% bodlon hefo’i wasanaeth. Mae hefyd yn weithgar yn teipio manylion recordiau Cymraeg ar system Discogs ac an uwchlwytho lluniau o’r cloriau ac ati.

Mae’n siwr eich bod wedi dyfalu ‘mod i’n dipyn o ffan o’r wefan hon gan fy mod yn defnyddio gymaint ar y lle. Mae’n llawn gwybodaeth a digon o recordiau Cymraeg ar werth gan gymaint o werthwyr. Mae’n wefan enfawr a mae’n gallu cymeryd dipyn o amser i ddygymod â’r cyfan, ond werth treulio’r amser yn gwneud hynny.

Mi ddyliwn esbonio (rhag ofn i rywun feddwl mai hysbyseb ydi hwn!) nad oes gennyf unrhyw fath o gysylltaid hefo cwmni Discogs na run o’r gwerthwyr dwi wedi son amdanynt.

Mewn erthyglau eraill mae’n siwr y byddaf yn son am gwmniau a sefydliadau eraill sy’n gwerthu dipyn o recordiau Cymraeg. Mae digon ohonynt os ydych yn gwybod lle i ddechrau chwilio. Dwi wedi rhestru rhai enghreifftiau o’r cwmniau dwi’n delio hefo nhw ar y dudalen Dolenni.

Os oes gennych hi hoff gwmniau yr ydych yn prynu hen recordiau Cymraeg ganddynt, neu awgrymiadau am lefydd da i ddod o hyd i recordiau Cymraeg i’w casglu, gadewch i mi wybod ac mi allaf ychwanegu’r manylion i’r wefan hon.

Disgyddiaeth

Wedi blynyddoedd o gasglu recordiau Cymraeg, mi oedd rhaid mynd ati i greu rhyw fath o restr ohonynt pan aeth y casgliad yn rhy fawr i mi allu cofio os oedd record gen i eisoes pan yn gweld un ar werth yn rhywle.

O hynny ddaeth y syniad yn 2014 i greu Disgyddiaeth (Discography yn Saesneg) o recordiau Cymraeg.

Mi sylweddolais nad oedd yna (hyd y gwn i) restr gyflawn o’r recordiau Cymraeg a gyhoeddwyd erioed – mi oedd angen un i gasglwyr fel fi! Mae’n berffaith bosibl bod yna un mewn rhyw archif neu gweithle yn rhywle – efallai fod gan y BBC neu’r Llyfrgell Genedlaethol neu rhyw sefydliad tebyg rhywbeth o’r fath, ond ‘doeddwn i ddim yn gwybod pwy na lle i ofyn am hyn. Neu efallai bod rhywun arall wrthi’n dawel bach fel fi yn rhywle yn creu rhywbeth tebyg?

Ie, mae gwefannau fel Discogs.com yn rhestru recordiau Cymraeg fesul labeli, ond mae bylchau mawr yn y rhestrau gan mai gwefan prynu a gwerthu recordiau ydi honno. Ar y cyfan, ‘dyw manylion recordiau a thapiau ond yn cael eu hychwanegu pan mae rhywun am werthu copi. Chwarae teg, mae ambell unigolyn (gan gynnwys y fi!) wedi mynd ati i ychwanegu dipyn o wybodaeth dros y blynyddoedd, ond roeddwn yn dal i gredu bod angen rhyw fath o restr gynhwysfawr. Ar ol trafod hefo rhai pobl, deuthum i’r casgliad mai taenlen o rhyw fath fyddai orau, i’w gwneud hi’n haws didoli a thrin y wybodaeth – roedd hi’n amlwg erbyn hynny y byddai cannoedd os nad miloedd o recordiau a thapiau i’w cofnodi.

Llun o wefan Discogs / Screen shot of Discogs website — Gwefan Discogs.com

Daeth yn amlwg nad oedd gobaith creu rhestr fyddai’n cynnwys teitl pob cân na manylion llawn fel sy’n bosibl ar Discogs, felly dyma gymeryd y penderfyniad i greu rhestr syml fyddai ond yn cynnwys manylion y label, rhif catalog, artist, teitl, blwyddyn cyhoeddi a’r math o gyfrwng (record, caset, cryno-ddisg, MP3…)

Felly, yn 2014 fe gychwynais y gwaith ar y daenlen. Ganwyd y Ddisgyddiaeth gyntaf! Ddim yn hollol hapus hefo honno, ac wedi problem fach gyfrifiadurol rhyw ddiwrnod (ie, dim copi wrth gefn, dwi’n gwybod…) fe benderfynais mai dyna’r amser i newid ffurf y peth i’r ffurf bresennol ac ail-gychwyn.

Ychydig a wyddwn adeg hynny faint o waith fyddai’n ei olygu dros y pum mlynedd ganlynol…

Rhyw ddwy neu dair mlynedd yn ôl, cyfarfyddais â Tony Schiavone mewn ffair recordiau yn Ninbych. Erbyn hynny mi oeddwn i’n cario copi o’r Ddisgyddiaeth fel llyfryn hefo fi os yn siopa am recordiau. Tra’n prynu record gan Tony, mi welodd y Ddisgyddiaeth ac awgrymu y dylid ei chyhoeddi mewn rhyw ffurf. Tan hynny, rhywbeth ar gyfer fy mrawd Geraint a fi yn unig oedd hyn gan fod y ddau ohonom yn prynu gymaint o recordiau Cymraeg. Chwarae hefo’r syniad o gynnig y Ddisgyddiaeth i gyhoeddwr llyfrau fel bod rhyw fath o gyfeirlyfr am hel recordiau yn cael ei gynhyrchu, ond sylweddoli nad oedd gennyf y ddawn sgwennu na Chymraeg digon da i allu gobeithio gwneud hynny!

Felly, gan ‘mod i hefyd wedi chwarae hefo’r syniad o gychwyn blog am recordiau Cymraeg, dyma benderfynu cyfuno’r ddau beth a dyma’r canlyniad.

Mae yna fylchau sylweddol o hyd yn y Ddisgyddiaeth, ond mae’n dal i dyfu wrth i ni daro ar draws mwy a mwy o wybodaeth. Mae angen trio cysylltu hefo cyhoeddwyr recordiau fel Fflach a Sain i weld os oes modd pori drwy eu harchifau i lenwi’r bylchau wrth gwrs (amser yw’r broblem!). Mae’n siwr y byddai Sain yn gallu helpu hefo’r bylchau yn yr hen labeli recordiau Cymraeg fel Cambrian, Qualiton, Wren/Dryw a Teldisc, gan fod o leiaf rhyw faint o hawliau dros ddeunydd rhai o’r hen labeli hyn gan Sain bellach.

Os oes gennych chi wybodaeth i lenwi bylchau neu gywiro be sy’ yn y Ddisgyddiaeth eisioes, cysylltwch â mi os gwelwch yn dda.

Os hoffech weld neu lawrlwytho’r Ddisgyddiaeth, ewch i’r dudalen Disgyddiaeth ar y wefan hon. Mae ar gael ar ffurf taenlen Excel neu fel dogfen PDF.

Nodyn hawlfraint: Y fi (Dilwyn Jones) sydd piau’r hawlfraint ar y Ddisgyddiaeth. Y mae’n rhydd i’w ddefnyddio a’r lawrlwytho at ddibenion di-broffid. Dylid gofyn caniatad cyn ei chynnwys mewn prosiect fusnes neu at ddibenion proffidiol eraill.

I Gychwyn…

Dyma ddechrau ar Y Blog Recordiau Cymraeg ym mis Awst 2019. Dwi wedi bod yn casglu recordiau Cymraeg ers blynyddoedd ac am rannu sylwadau a gwybodaeth yn y gobaith y bydd o werth i rywun.

Galwch heibio bob hyn a hyn rhag ofn bod rhywbeth newydd diddorol i’w ddarllen, neu gallwch danysgrifio o’r dudalen flaen (yr hafan) i wneud yn siwr eich bod yn cael gwybod yn syth drwy ebost am y diweddaraf.